चंद्रशेखर सानेकर आणि संयतशील लिखाण

एखादी रचना वृत्तात लिहिली...काफ़िये,रदीफ़,अलामत वगैरेंचे नियम पाळले..म्हणून आपली रचना गजल/वृत्तबद्ध कविता बनणार नाही........

त्यासाठी लागते आपली पारदर्शकता... बहुतेकांचा गैरसमज आहे की वृत्त पाळणे म्हणजे "लगावली" पाळणे असते... वृत्तबद्ध लिखाण का करावे यामागचे कारण जाणणे खूप आवश्यक आहे. केवळ फ़ेसबुकात सर्व लोक वृत्तबद्ध कविता/गजल लिहित आहेत म्हणून किंवा प्रचंड वाहवा/तारीफ़ पदरात मिळते म्हणून वृत्तबद्ध लिखाण करण्याचा प्रयत्न केला तर आयुष्यभर ते आपल्याला शक्य होणार नाही. आपल्या प्रकृतीला हात घालून जेव्हा आपण सर्वमान्य व्याकरणाच्या आधाराने काही मांडू तेव्हा खरी वृत्तबद्ध रचना बाहेर आणि निखळ आनंदाची अनुभूती आपल्याला मिळणार आहे. प्रकृती ही काय भानगड आहे, हे आपल्या अवतीभवती असलेल्या गजलकारांच्या लिखाणाचा नीट अभ्यास केला तर हळूहळू आपल्याला कळू लागेल.

प्रकृती म्हणजे केवळ शारिरीक नव्हे किंवा आपली वागणूक नव्हे,प्रकृती म्हणजे केवळ चांगलेपणा नव्हे किंवा प्रकृती म्हणजे  केवळ उच्चविचार/गाढा अभ्यास/सखोल लेखन नव्हे.... सर्वसाधारणत: प्रकृती म्हणजे मनाचा विशिष्ट कल आहे. ज्यामधून व्यक्ती सभोवतालच्या व्यक्तींचे परिस्थितीचे विश्लेषण करीत असते व त्याआधारे त्या व्यक्तीबद्दल अथवा परिस्थितीबद्दल चांगले किंवा वाईट ग्रह बनत असतात व त्यावर आधारित निर्णय आपण घेत असतो. एखाद्या व्यक्तीबद्दलची अथवा परिस्थितीबद्दलची आपल्या स्मृतीतील सारांश व त्याबद्दलचे आपण करत असलेले ग्रह यांच्यातील दुवा म्हणजे देखील प्रकृती होय.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर पॉजिटिव्ह अथवा निगेटिव्ह भावना निर्माण करण्याची ताकद/कला व्यक्तीच्या प्रकृतीवर अवलंबून असते. बाकी सर्व सोडून देऊ आणि हे बघू की आपली प्रकृती आणि त्यानुसार आपल्या मनाने घेतलेला निर्णय हा आरसा असतो आपल्या निरिक्षणाचा. यावरून प्रकृती म्हणजे एक प्रकारे विविध गोष्टींचे/ व्यक्तींचे केलेले मूल्यमापन असते, असे आपण म्हणू शकतो. एखादा सामाजिक/सांस्कृतिक मुद्दा, वस्तू अथवा व्यक्ती हे आवडणे अथवा न आवडणे हे काही प्रमाणात व्यक्तीच्या प्रकृतीवर अवलंबून असते. आपली मुळ आवडनिवड,मुळ स्वभाव,मुळ कल यांच्या आधाराने आपण जेव्हा लिखाण करुन लागतो तेव्हा आपल्याला अमाप/अमर्याद/अतुलनीय आनंद मिळतो. खरं तर याच आनंदासाठी आपण लिखाण करायला हवंय. . इतर कुणाला मिळो अथवा ना मिळो पण स्वतःला मात्र हा अनुभव यायलाच हवा आणि हेच लिखाण जेव्हा वाचकाच्या मुळ प्रकृतीला,मुळ स्वभावाला हात घालते/स्पर्श करते तेव्हा तोच आनंद वाचकाच्या मनातही ट्रान्सफ़र होतो. आणि त्यामुळेच लेखक आणि वाचक यांच्यात एक गूढ अशी बांधिलकी निर्माण होते. आता हेच बघा की ...गायक गातो,चित्रकार चित्र काढतो,वादक वाजवतो तसेच लेखक लिहितो.....यातून दर्शकांचे/प्रेक्षकांचे/श्रोत्यांचे मनोरंजन होते हा भाग दूरचा...त्या सर्वांना अगोदर आपल्या कलेतुन आनंद मिळतो आणि नंतर हा आनंद आपोआप त्यांच्या कलाकृतीतून इतरांमधे पसरला जातो.

वर हे रामायण लिहिण्यामागचे प्रयोजन काय !!(?) ते सांगतो आता....प्रकृती अभ्यासण्यासाठी (मी वाचलेले) काही कवी/गजलकार आपण अभ्यासू.... हे सर्वजण आपल्या विशिष्ट प्रकृतीमुळे लोकप्रिय आहेत... आणि नीट बघाल तर जाणवेल की या प्रत्येकाची वृत्त निवडण्याची एक वेगळीच खासियत आहे....वरवर पाहिले तर सगळेचजण सगळीच वृत्ते हाताळतात,मान्य आहे...तरीसुद्धा माणूस आपल्या विचारांच्या प्रवाहाप्रमाणे वृत्ते निवडतो हेही लक्षात येते...चंद्रशेखर सानेकर हे एक आदरणीय नाव.... प्रचंड अभ्यास, प्रचंड वाचन ,आयुष्याचा/माणसांचा/परिस्थितींचा अनुभव आणि सोबतच स्विकारलेली जबाबदारी.....जबाबदारी फ़ार महत्वाचा शब्द आहे इथे...कविता ही जबाबदारी आहे....जशी लेकीची जबाबदारी आईवर असते तशीच !!! सानेकर सर अत्यंत जबाबदारीने एकेक शेर लिहितात....त्या प्रत्येक शेरातून त्यांची जबाबदार/ठाम आणि चौकस प्रकृती दिसते...मित्रांनो हा लेख मी कवी/गजलकारांच्या कौतुकासाठी लिहित नाहीये....मला दाखवायचेय की आपली प्रकृती आपल्या लिखाणावर कसे संस्कार करते.... सानेकर सरांचा हा शेर बघा !! केवढा ठामपणा आहे त्यांच्यात...

>>सवाल माझा हा नाही की हिरे विकू की खडे विकू
सवाल माझा हा आहे की पारख आहे कोणाला ?
~सानेकर

ठामपणा म्हणजे सिद्धांत असतात आणि असले सिद्धांत केवळ हजारो प्रयोगानंतरचे फलित असते... संत ज्ञानेश्वर,संत तुकाराम आणि इतर संतमंडळींनी आजन्म केलेल्या मनस्वी हरिनामातून तयार होणार्‍या उर्जेला तसेच चिंतनाला शब्दात मांडले म्हणूनच त्यांचे लिखाण प्रत्येक मनावर प्रभाव पाडू शकतेय.... व्यक्ति म्हणून लिखाण न बघता व्यक्तिचे आचार विचार बघून लिखाण वाचले की आपोआप गोडी निर्माण होते.. चंद्रशेखर सानेकर ही व्यक्ति जितकी खोडकर,लहरी,मनमिळाऊ,प्रेमळ आहे तितकीच साधक सुद्धा आहे...असा साधक जो तपश्चर्येच्या मार्गाने आपल्या आतल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधतो आणि ही प्रश्नोत्तरे कवितेच्या/गजलेच्या रुपात वाचकांसमोर मांडतो... ते लिहितात...

>>तोवरी आपापल्या तंद्रीत भटकू सारखे
भेटलो तर भेटूया की धूमकेतूसारखे...

माणसाची भूक पाहुन देव थकुनी बोलला
" खायला इतके तुला कोठून आणू सारखे "

हे अता माझ्या उरावर फूल फुलले कोणते ?
ते तुझ्या हातात होते काय चाकूसारखे ?

वरचे तीनही शेर अगदी वेगवेगळे आहेत पण त्यांचा मुळ गाभा निश्चयात्म्क आहे.....तो सहज बनलेला नाहीये....जमीन खयाल वगैरे वगैरे मला कळत नाही...मला दिसतो त्या व्यक्तिचा दृष्टिकोन..त्याची प्रकृती...!!

जिकडे तिकडे कोसळताना बघतो माझी धडपड मी
पानगळीच्या दिवसांबद्दल करू कशाला ओरड मी !

तुझ्या सहज रेषेतच माझे सोपेपण दडले आहे
तुला जेवढा दिसतो आहे तितका नाही अवघड मी

हे शेर म्हणजे प्रमाण आहेत त्यांच्या चिंतनाचे असे मला वाटते !! वाचतानाच कळेल की मुळ तत्वज्ञानाला त्यांनी त्यांच्या प्रकृतीवर घासून बाहेर आणलेय....  फांदीवर आलेले पान हे एक न एक दिवस गळुन पडणार आहे ही खंत वैश्विक असताना मी पानगळीच्या दिवसांबद्दल का ओरड करावी?? एवढीशी गोष्ट शेरात मांडली तर त्यात काय विशेष??? असे ज्याला वाटेल त्याला गजल/प्रकृती कळलीच नाही असे म्हणावे लागेल.... आदरणीय सुरेश भटांनी सांगितले होते की मराठी कवितेत/गजलेत समाजपरिवर्तनाची ताकद असायला हवी...मराठी कवितेने/गजलेने प्रबोधन, प्रशिक्षण दिले तरच ती मनामनात उतरेल....म्हणूनच माझ्या नजरेतील काही कवी/गजलकारांच्या रचना वाचताना मी शोधतो की याने ही रचना कोणत्या मानसिक अवस्थेत आणि कोणते ध्येय समोर ठेवून लिहिली असेल.... बघा हे शेर....
---------------------------------

" कुठल्या मातीची आहे रे गझल तुझी ! "
" समजत नाही कशी घ्यायची दखल तुझी ! "

काय तिची ताकद आहे ती समजुन घे !
पृथ्वी ओढत घेउन जाइल गझल तुझी !

~चंद्रशेखर सानेकर

मी जे काही इथे लिहितोय हे माझ्या नजरेतून लिहितोय...मला कळलेले कवी/गजलकार याच दृष्टिकोनातून लिहितोय त्यामुळे हे प्रमाण वगैरे आहे असे मी म्हणत नाही.... पण प्रत्येक अभ्यासू/जिज्ञासू व्यक्तिची प्रकृती त्याच्या लिखाणातून डोकावते हे मात्र ठाम मत आहे... कविता/गजल यांचे व्याकरणातील नियम समजले तरी नुकताच काव्यक्षेत्रात प्रवेश करणार्‍यांनी आपल्या प्रकृती तपासायला हव्यात.... आणि वृत्तांचा/वृत्तींचा/प्रकृतींचा/कवितांचा/गजलांचा खरोखर अभ्यास करायचा असेल तर कमलाकर देसले आबा , खलिल मोमीन सर ,Bhushan Katakkar , Sadanand Gopal Bendre अप्पा, Shubhanan Chinchkar, Tushar Seema, सतिश दराडे, रणजित पराडकर , देवेंद्र गाडेकर, Sanjay Chaudhari, गोविंद नाईक ,क्रांती सडेकर,ममता सिंधुताई,  अमेय पंडीत, सुधीर मुळीक( नावे उदाहरणासाठी दिलीत केवळ) यासारख्या चिंतनशील लोकांच्या रचनांचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे....या विषयावर हा माझा पहिलाच लेख आहे....प्रत्येक लेखात वेगळ्या प्रकृतीचा एक वेगळा कवी/गजलकार वाचकांसमोर मांडावा अशी माझी इच्छा आहे....या लिखाणात काही तृटी अथवा आक्षेपार्ह विधान आढळल्यास माझा नवशिकेपणा समजून मोठ्या मनाने माफ़ कराल ही अपेक्षा...

-- संतोष वाटपाडे ( नाशिक )

अंधाराचा मोह

वसुंधरा

सैल सोडली वसुंधरेने काचोळीची गाठ
चमकत आहे कळवळणारी तिची जांभळी पाठ ...
तुडूंब भरले पात्र जरीही हिरव्या आठवणींनी
शांतपणे का रडतो आहे कालिंदीचा काठ...

मुकी सावली फ़िरते घेउन घागर डोक्यावरती
पाल ठोकले तप्त उन्हाने विरक्त मातीवरती
निवडूंग झोपले पाय दुमडुनी निश्चल केविलवाणे
मात्र गिधाडे चोच मारती मिटल्या डोळ्यावरती...

कळसावरचा उदास झेंडा हवेत फ़डकत आहे
घुमटामधला देव आंधळा काठी शोधत आहे
म्हातारे आभाळ तुडवते वाट निवार्‍यासाठी
वारा खचला जागोजागी धापा टाकत आहे...

कुणीतरी कोवळ्या कळीचा देह जाळला आहे
गवतामधुनी उद्वेगाचा धूर उसळला आहे
जुने झाड कोसळले.. आली मुळे भितीने वरती
क्षितिजावरचा डोह केसरी कुणी ढवळला आहे...!

-- संतोष

जास्वंद

तू मत्त लालसर काया जास्वंदीची
मी तृषार्त सागर बघतो वाट नदीची
सुस्तावत पडल्या इथल्या काजळराती
ये विरहफ़ुलांची रचली रास कधीची..

आसक्त तनाची ओंजळ भरुनी बसलो
स्वप्नांच्या उत्कट डोही अर्धा धसलो
खांद्यावर फिरला कसला मोरपिसारा
मी वळलो मागे..फ़सलो नकळत हसलो...

नेसून तमाची साडी.. जळते समई
वार्‍याची फुंकर येते नाजुक समयी
उंचावत जाते ज्योत पुन्हा थरथरते
खेचते तनुला व्याकुळ चंचल तनयी...

चांदण्यात नाभी दिसते निशीगंधेची
वल्कले सुकवते ती निजल्या संध्येची
पाहून तिला मज तुझी आठवण येते
मी वृंदावन ...तू पायवाट राधेची...

श्वासांची तुंबळ युद्धे चिंब रणावर
ताबा नाही माझा बेशिस्त मनावर
मी कोसळेल हिमशिखरावरुन आता
ये मैफलीत..मी मद्यधुंद.. तू सावर..

-- संतोष

सुईण

तिनं दाबली नरडी हाक आली ओठावर
आली धावून वेदना सुईणीच्या हातावर..

सुईणीच्या हातावर पोरं नागडे खेळते
नाळ वीतभर त्याची डोळे झाकून लोळते...

डोळे झाकून लोळते माती खाट्या वावरात
एक वांझुटं सपान तिच्या बोडक्या हातात..

तिच्या बोडक्या हातात निळी बांगडी जाईना
लेक माहेराला आली दोन दिवस राहीना..

दोन दिवस राहीना गाय बिनवासराची
तिची कास पान्हावली सय येते लेकराची...

सय येते लेकराची झोपडीतल्या आईला
तिने भाकर चारली इवल्याशा पाखराला..

इवल्याशा पाखराला ऊन छळते जाळते
घार आभाळात एक त्याला पाहून भाळते..

त्याला पाहून भाळते किती वेडी पडछाया
झाड वाळले उभ्याने त्याची हिरावली काया..

त्याची हिरावली काया त्याचा डोळा ओघळला
खाली कोरड्या मातीत अनवाणी रेंगाळला...

अनवाणी रेंगाळला बाप उन्हात सावळा
त्याला पाहून हासतो फ़ाटीवरचा कावळा...

फ़ाटीवरचा कावळा हाक मारुन येईना
कधीपासून ठेवला घास सुखानं खाईना..

घास सुखानं खाईना जीव अजुन जाईना
माया भरुन सांडली आज डोळ्यात माईना....

- संतोष

भूक

डोळे पूस कपडे घाल
विस्कटलेले केस विंचर
आरशासमोर चेहरा बघून
विरघळलेले कुंकू सावर...

बांगड्या फ़ुटल्या असतील ना
जाऊ दे...दुसर्‍या घेता येतील
पावडर लाव जखमा झाक
गर्दीत उगाच बाहेर येतील..

तो कधीच गेला असेल
तूही आता रस्त्यावर ये
कुणी ओळखत नसेल तुला
डोक्यावरुन पदर घे..

प्रपंच आहे पोट आहे
झालं गेलं विसरुन जा
मोठ्या गल्लीत गर्दीत असते
छोट्या गल्लीने निघून जा..

कुणी हाक मारेल मागुन
मागे वळून पाहू नकोस
खड्डा आहे चिखल आहे
तिथेच उभी राहू नकोस..

आंघोळ कर घरी जाऊन
अंग धुतले की धुतले जाते
काळजावरती चिकटलेली
काजळीसुद्धा पुसली जाते..

दुनिया वाईट नाहीये गं
खरेतर वाईट असते भूक
भूकेला भावना नसतात मुळी
त्यात तुझी तरी काय चूक..

-- संतोष

अंधार

हा सूर्य उगवला आहे की जाळ पेटला आहे
तो कोण नभाच्या दारी येऊन ठेपला आहे
दारास देऊनी धडका मारतो कुणाला हाका
कुजबुजला वारा मागुन "अंधार भाजला आहे...."

व्याकूळ तमाच्या ओठी का विरहसुरांचे गाणे
मातीत वर्तुळे करतो ..तो थरथरत्या पायाने
का आज गरजता सागर.. डोळ्यात व्यापला आहे
कुजबुजला वारा मागुन "अंधार भाजला आहे...."

पल्याड ढगांच्या आहे वाजते कुणाचे पैंजण
ती येते आहे म्हणुनी अंधार विव्हळतो क्षणक्षण
या सुंदर तरुणीपायी रात्रभर जागला आहे
वाटेत पाय अडखळला... "अंधार भाजला आहे...."

उघडले दिशांचे पडदे क्षितिजाची खिडकी हलली
अंधार चरकला थोडा पापणी भयाने लवली
घेऊन सुगंधी जखमा तो दूर चालला आहे
आजही पहाटे नकळत  "अंधार भाजला आहे...."

-- संतोष

तू पायवाट

तू पायवाट तू चंद्रकिरण तू काठी
तू श्वासामधल्या सप्तसुरांच्या गाठी
भय सरते ज्याने पाय उचलला जातो
तू स्पर्श तसा शाश्वत फ़िरणारा पाठी...

आभाळ निळाई मेघ मृदुल तू वारा
तू उत्तरेतला स्थिर सनातन तारा
स्पर्शातुन गंधित हिरवे कोंब उमलती
तू श्रावण माती चिंब क्षणांच्या धारा...

तू अल्लड शैशव झोक्यावरली गाणी
तू निर्मळ निर्झर तुषार झरझर पाणी
रोमांचित होती कडेकपारी कातळ
तू गुंजारव तू शीळ हवेची रानी...

तू वनराईचे नाजुक हळवे हसणे
निद्रिस्त खगांची आभाळाची स्वप्ने
तू नभातल्या लखलखत्या चांदणवाती
तू चंद्राची थरथर रजगंध झिरपणे...

तू क्षितिजाच्या थरथरत्या केशरमाळा
नवतरुणीच्या पदराचा चंचल चाळा
तू आरशातले रुप स्वतःचे फ़सवे
तू चुकलेल्या हुरहुरत्या कातरवेळा...

तू हिरव्या फ़ांदीवरचा मनमथ रावा
तू गोकुळातला खट्याळ मंजुळ पावा
तू किर्तन अभंगवाणी आर्त भुपाळी
तू मंदिरात भक्तांचे आर्जव.. धावा...!!
-- संतोष वाटपाडे (नाशिक)

वासुदेव

पायात घुंगरु टाळ कपाळी मोरपिसाचा तुरा
ओठात इठुचे नाव घालितो साद निळ्या अंबरा
वासुदेव आला घरी टाक भाकरी तव्यावर आई
भारूड म्हणत नाचला थकुन थांबला जायचा न्हाई....

छम्माक वाजला टाळ धावले बाळ अंगणी आले
घरधनी उचलुनी फाळ तुडवण्या गाळ पहाटे गेले
वासरे लाडकी घेत पहा रांगेत निघाल्या गाई
वासुदेव आला घरी भाज भाकरी तव्यावर आई...

सांगतो एक बातमी तुझी लक्षिमी खरी धाकातं
शोभतेही बावनकशी नथणि छानशी तुझ्या नाकातं
गावात तुझ्यासारखी गुणी पारखी कुणी ना बाई
वासुदेव आला घरी एक भाकरी वाढ ना आई...

शेतात उभी बाजरी कडाला तुरी टप्पुरं दाणं
झोपडीमधी अंधार तरी भरणार उद्याला सोनं
संसार तुझा पंढरी इठोबा घरी तुच रखुमाई
वासुदेव आला घरी एक भाकरी वाढ ना आई
भारूड म्हणत नाचला थकुन थांबला जायचा न्हाई..

-- संतोष वाटपाडे (नाशिक)

सळसळे रान ओघळे पान

सळसळे रान ओघळे पान
मोहरुन येते धरणी
वाजवीत काकण निळेनिळे
वाहते नदीचे पाणी...

चोळीत तंग चोरुन अंग
नाहून सावली ओली..
कस्तुरीगंध पसरुन मंद
पावले उन्हाची आली...

हा पदर खुला नाजूक झुला
वेलींचा फ़ांदीवरुनी
पाहून पवन झाकून नयन
थरथरते अल्लड तरुणी...

पालवी खुले पळसास फ़ुले
केशरी सांडला रंग
कोवळे तुरे गवतात हिरे
पाखरु वेचते दंग...

झाकुनी तीळ अंगास पीळ
चालली कुठे सावली
क्षितिजात रवी वाजवी शीळ
पाहून सखा लाजली...
-- संतोष वाटपाडे (नाशिक